Jak działają sieci dezinformacji, od Southport po Spamouflage
Nakręcony za kulisami klip z palestyńskiego krótkiego metrażu, udostępniony jako dowód, że Izrael inscenizuje ofiary, zebrał na X około dwóch milionów wyświetleń w ciągu kilku dni od ataku Hamasu 7 października. Był jedną z pierwszych wiralowych podróbek wojny, która nie przestawała ich produkować, i wyznaczył wzorzec tego, jak działają dzisiejsze sieci dezinformacji.

Klip pokazywał chłopca w czarnym T-shircie leżącego w kałuży krwi, kamerę nad nim i mężczyznę wykrzykującego polecenia. Wokół stali mężczyźni w kipach oraz mężczyźni w zielonych mundurach przypominających mundury IDF. Zweryfikowany użytkownik X udostępnił nagranie z podpisem: „Film pokazujący, jak Izrael próbuje stworzyć fałszywe nagranie zgonów”. Guardian ustalił, że materiał to ujęcie z kulis Empty Place, palestyńskiego krótkiego metrażu o pustce, którą zostawili po sobie Palestyńczycy uciekający przed izraelską okupacją. Zaczęło się na TikToku i przeszło na X. Oryginalny wpis na TikToku nie jest już dostępny, ale przerobiona wersja krążyła dalej i zbierała wyświetlenia. Autor wpisu, który zobaczyło około dwóch milionów użytkowników, przyznał później, że klip mógł zostać użyty poza kontekstem.
Ta historia mówi mniej o jednym nagraniu, a więcej o łańcuchu dostaw. Prawdziwy materiał pozbawiony kontekstu staje się dowodem na twierdzenie, którego nigdy nie miał popierać. Sprostowanie, jeśli w ogóle się pojawi, przychodzi późno i dociera do niewielu.
Sieci, a nie pojedynczy autorzy wpisów
W ciągu kilku dni od ataku 7 października X zalała fala podobnych materiałów. Drugie nagranie, też z TikToka i dziś już tam niedostępne, zebrało na X dwa miliony wyświetleń. Miało pokazywać wysokich rangą izraelskich generałów pojmanych przez bojowników Hamasu. W rzeczywistości, jak podał The Guardian, azerska służba bezpieczeństwa państwa opublikowała je kilka dni wcześniej na swoim oficjalnym kanale YouTube. Widać na nim aresztowanych byłych przywódców separatystycznego rządu Górskiego Karabachu. Sfałszowany dokument sugerujący, że Joe Biden przekazał Izraelowi 8 mld pomocy, obejrzano na X 400 000 razy. To była przerobiona wersja jego lipcowego memorandum o 400 mln pomocy dla Ukrainy. Biały Dom potwierdził NBC, że dokument jest fałszywy. Wspólny wątek to nie jedna ideologia, lecz metoda: wziąć prawdziwy materiał, zmienić etykietę i pozwolić, żeby dystrybucja platformy zrobiła resztę.
Rosja od dawna szerzy dezinformację na X i wygląda na to, że wykorzystała konflikt izraelsko-palestyński, podał Guardian. W poniedziałek po ataku były prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew, zastępca przewodniczącego Rady Bezpieczeństwa Rosji, napisał na X: „No cóż, przyjaciele z NATO, macie, czego chcieliście, prawda? Broń przekazana nazistowskiemu reżimowi w Ukrainie jest teraz aktywnie używana przeciwko Izraelowi”. Osobno konto na X powiązane z grupą najemników Wagnera opublikowało nagranie, które rzekomo pokazuje Hamas dziękujący Ukrainie za broń, jaką zamierzał użyć przeciw Izraelowi. Zobaczyło je ponad 300 000 osób, a skrajnie prawicowe konta w USA je podchwyciły.
Strona ukraińska zaprzeczyła. Wywiad wojskowy Ukrainy oskarżył Rosję o podrzucanie Hamasowi „zdobycznej” zachodniej broni zdobytej na polach bitew w Ukrainie, żeby podkopać poparcie dla Kijowa. W lutym inspektor generalny Pentagonu informował, że nie ma dotąd dowodów na to, by broń i pomoc dla Ukrainy trafiały do osób trzecich. Eliot Higgins, założyciel redakcji śledczej Bellingcat, wskazał fałszywe nagranie mające pochodzić z BBC. Twierdziło ono, że pokazuje śledztwo Bellingcat w sprawie przemytu ukraińskiej broni do Hamasu. Higgins powiedział, że rozpowszechniają je rosyjscy użytkownicy mediów społecznościowych, ale dodał, że nie jest jasne, czy to kampania rządu rosyjskiego, czy inicjatywa oddolna. To zastrzeżenie warto zachować. Ustalenie autorstwa jest najtrudniejszą częścią tej pracy, a najgłośniejsze twierdzenia często mają najcieńsze dowody.
Kiedy fałszywe nazwisko trafia do trendów
Zamieszki w Wielkiej Brytanii w sierpniu 2024 r. pokazały, co się dzieje, gdy sieć dostaje historię pasującą do istniejącej pretensji. Po zabójstwie trzech dziewczynek w ataku nożownika w Southport w lipcu fałszywe informacje o nazwisku, religii i statusie migracyjnym napastnika pojawiły się w ciągu kilku godzin. „Powołując się na wpis na LinkedIn, post na X fałszywie nazwał sprawcę »Ali al-Shakati«, którego przedstawiano jako migranta wyznania muzułmańskiego. Do 15:00 następnego dnia fałszywe nazwisko miało ponad 30 000 wzmianek tylko na X”, powiedziała CNBC w mailu Hannah Rose, analityczka ds. mowy nienawiści i ekstremizmu w Institute for Strategic Dialogue. Inne wpisy twierdziły, że napastnik był na liście obserwacyjnej służb, przypłynął małą łodzią w 2023 r. i był znany lokalnym służbom zdrowia psychicznego, wynika z analizy ISD. Policja zdementowała te twierdzenia dzień po ich pojawieniu się, podając, że podejrzany urodził się w Wielkiej Brytanii. Wtedy narracja miała już rozpęd.
Skrajnie prawicowe grupy zorganizowały protesty przeciw migrantom i islamowi, w tym demonstrację w trakcie planowanego czuwania dla dziewczynek. Demonstracje przerodziły się w kilkudniowe zamieszki, doszło do ataków na meczety, ośrodki dla imigrantów i hotele, w których mieszkają osoby ubiegające się o azyl. Joe Ondrak, szef działu badań i technologii brytyjskiego oddziału firmy Logically, powiedział CNBC, że fałszywe twierdzenia były „przynętą” dla grup już gotowych do reakcji. „Nie chodzi o to, że takie fałszywe twierdzenie wychodzi i, no cóż, wszyscy w nie wierzą”, powiedział. Jego zdaniem doniesienia działały raczej jako „sposób na racjonalizowanie i wzmacnianie istniejących wcześniej uprzedzeń, stronniczości i spekulacji, zanim jakakolwiek ustalona prawda zdążyła dotrzeć do ludzi”.
Algorytm nie tylko nie powstrzymał kłamstwa. W co najmniej jednym przypadku je polecił.
Mechanika platform wzmacniała fałsz w sposób łatwy do przeoczenia, jeśli patrzy się tylko na to, kto go opublikował. Rose powiedziała CNBC, że fałszywe informacje udostępniały konta z setkami tysięcy obserwujących i płatnymi niebieskimi znaczkami, a algorytmy je następnie podbijały. Na TikToku, gdy użytkownicy wpisywali „Southport”, sekcja „Inni szukali”, która poleca podobne treści, promowała fałszywe nazwisko napastnika. Także osiem godzin po tym, jak policja potwierdziła, że jest nieprawdziwe. Analiza ISD znalazła podobne zjawisko na X, gdzie błędne nazwisko pojawiło się jako temat w trendach. Fałszywe twierdzenia trafiły też na Telegram, który Ondrak opisał jako miejsce scalania narracji i docierania do większej liczby osób z „twardszymi przekonaniami”, w tym kanałów, które zaczynały jako antyszczepionkowe, a przejęli je skrajnie prawicowi działacze. Telegram powiedział CNBC, że zaprzecza, jakoby pomagał szerzyć dezinformację, i twierdzi, że jego moderatorzy monitorowali sytuację i usuwali kanały oraz wpisy wzywające do przemocy.
Część kont wzywających do udziału w protestach można było powiązać ze skrajną prawicą, wynika z analizy Logically. Niektóre łączono z zakazaną grupą National Action, uznaną za organizację terrorystyczną w 2016 r. na mocy brytyjskiej ustawy o terroryzmie. Brytyjska ustawa o bezpieczeństwie w internecie miała się zająć mową nienawiści, ale weszła w życie dopiero na początku następnego roku i może nie wystarczyć wobec niektórych form dezinformacji. W środę po najgorszych dniach zamieszek regulator mediów Ofcom napisał do platform społecznościowych, że nie powinny czekać na wejście nowego prawa w życie. Do tego czasu tysiące przeciwników rasizmu wyszły na ulice miast w całej Wielkiej Brytanii, przewyższając liczebnie demonstracje antyimigranckie.
Największa znana operacja
Nie każda sieć powstaje doraźnie wokół bieżącego wydarzenia. CNN podało w listopadzie 2023 r., że rząd chiński zbudował największą znaną operację dezinformacyjną na świecie. Wykorzystywał ją do nękania mieszkańców USA, polityków i firm, czasem grożąc celom przemocą. Reportaż opierał się na przeglądzie dokumentów sądowych i publicznych ujawnień firm społecznościowych. Ofiary opisywały lawinę dziesiątek tysięcy wpisów nazywających je zdrajcami, psami i obelgami rasistowskimi oraz homofobicznymi. Część rozmawiała ze służbami, w tym z FBI, bez większego efektu. Firmy technologiczne i platformy zamknęły tysiące kont, ale nowe pojawiały się praktycznie codziennie.
Sieć jest śledzona pod nazwami „Spamouflage” i „Dragonbridge”. Jej setki tysięcy kont działają na każdej większej platformie społecznościowej. Nękają Amerykanów krytykujących Komunistyczną Partię Chin, próbują zdyskredytować polityków USA, oczerniają amerykańskie firmy stojące w sprzeczności z interesami Chin i przejmują dyskusje online, które mogłyby przedstawić KPCh w złym świetle. Prywatni badacze śledzą ją od jej odkrycia ponad cztery lata temu. Dopiero w ostatnich miesiącach prokuratorzy federalni i Meta publicznie uznali, że operacja ma powiązania z chińską policją. Meta podała w sierpniu, że tylko w drugim kwartale 2023 r. usunęła grupę blisko 8 000 kont przypisywanych tej sieci. Google, właściciel YouTube, powiedział CNN, że w ostatnich latach zamknął ponad 100 000 powiązanych kont. X zablokował setki tysięcy kont chińskich „wspieranych przez państwo” lub „powiązanych z państwem”, wynika z blogów firmy.
Skala jest tu celem. Niskie koszty działania sprawiają, że sieci znoszą blokady i odbudowują się. „Możemy myśleć, że to zamknięte w pewnych czatach albo na tej czy innej platformie, ale to rozszerza się wszędzie”, powiedział CNN kongresmen Mike Gallagher, przewodniczący selektywnej komisji Izby Reprezentantów ds. KPCh. „I to tylko kwestia czasu, kiedy dotknie to przeciętnego obywatela USA, który teraz nie uważa, że to jego problem”. Departament Stanu USA opisał te taktyki jako część szerszego, wielomiliardowego wysiłku kształtowania światowego środowiska informacyjnego i uciszania krytyków Pekinu. Twierdzi, że wysiłek ten rozszerzył się za prezydenta Xi Jinpinga.
Co mówią odbiorcy
Niepokój społeczny nie jest niszową postawą. Zamówiony przez UNESCO sondaż Ipsos na 8 000 osób w 16 krajach, w których w 2024 r. miały się odbyć wybory krajowe, a które łącznie mają 2,5 mld wyborców, pokazał, że 85% badanych martwi się wpływem dezinformacji w internecie. 87% stwierdziło, że miała ona duży wpływ na krajowe życie polityczne. Media społecznościowe były głównym źródłem wiadomości dla 56% użytkowników internetu, przed telewizją z 44% i serwisami medialnymi z 29%, choć zaufanie do nich było niższe: 50% wobec 66% dla telewizji, 63% dla radia i 57% dla serwisów i aplikacji medialnych. We wszystkich 16 krajach 68% badanych wskazało media społecznościowe jako miejsce, gdzie fałszywe wiadomości są najbardziej rozpowszechnione, przed aplikacjami do komunikacji z 38%.
Audrey Azoulay, dyrektor generalna UNESCO, powiedziała dziennikarzom, że fałszywe informacje i mowa nienawiści w internecie, przyspieszane i wzmacniane przez platformy, niosą „poważne zagrożenia dla spójności społecznej, pokoju i stabilności”. Regulacje są pilnie potrzebne „do ochrony dostępu do informacji... i jednocześnie ochrony wolności wypowiedzi i praw człowieka”, powiedziała, przedstawiając plan zarządzania. UNESCO podało, że ponad 50 krajów już reguluje media społecznościowe, ale często niezgodnie z międzynarodowymi normami wolności słowa i praw człowieka. Organizacja podała, że co najmniej jedna duża platforma powiedziała jej, ciału liczącemu 194 państwa członkowskie, że wolałaby spójne ramy globalne niż mozaikę systemów krajowych. UNESCO planuje Światową Konferencję Regulatorów w 2024 r.
Spór o politykę nie jest rozstrzygnięty, a jego część godzi w sam model biznesowy platform. Senator Sheldon Whitehouse przekonuje o uchyleniu sekcji 230 ustawy o przyzwoitości komunikacji (Communications Decency Act). Zastąpiłby ją węższą wersją, która wymuszałaby „ujawnianie finansujących dezinformację”. Napisał, że groźba odpowiedzialności prawnej „może sprawić, że Facebook i inne firmy chętniej przyjmą środki zatrzymujące rozprzestrzenianie się dezinformacji, nawet jeśli obniżą zaangażowanie użytkowników, bo brak działania niósłby własne ryzyko finansowe”. Krytycy tego podejścia twierdzą, że duża część dezinformacji byłaby chroniona Pierwszą Poprawką. Obie strony spierają się o to samo: kto ponosi koszt, gdy kłamstwo podróżuje szybciej niż sprostowanie.
Wspólny dla tych przypadków jest podział pracy. Ktoś wytwarza fałszywe twierdzenie, często przerabiając prawdziwy materiał. Ktoś z zasięgami je publikuje. Algorytmy decydują, jak daleko dotrze. Regulatorzy pojawiają się po fakcie, jeśli w ogóle. A osoby najbardziej narażone na atak, od mieszkańców Southport po chińskich dysydentów w USA, mają na to najmniejszy wpływ.
Źródła
6- 01How Israel-Hamas war disinformation is being spread onlineEN
- 0285% of people worry about online disinformation, global survey findsEN
- 03Online disinformation sparked a wave of far-right violence in the UKEN
- 04China is using the world's largest online disinformation operation to harass Americans, a CNN review findsEN
- 05Senator Sheldon Whitehouse wants to repeal Section 230 to combat online "disinformation"EN
- 06For Online Disinformation and Hate, X Marks the SpotEN
Wszystkie liczby i cytaty w tym tekście pochodzą z poniższych źródeł. Nie dopisujemy danych, których w źródłach nie ma.
Materiały zostały przygotowane przez zespół redakcyjny wspierane przez AI.
Komentarze
0- Brak komentarzy — bądź pierwszy.