Data Omnibus: czy trening AI zostanie ryczałtowo uznany za „uzasadniony interes”

Po wakacyjnej przerwie parlamentarnej wróciła debata o Data Omnibus, unijnym pakiecie, który ma uprościć i częściowo poluzować przepisy o danych. Jak opisuje netzpolitik.org, w centrum uwagi znalazła się propozycja, by wykorzystywanie danych osobowych do trenowania systemów AI było w zasadzie uznawane za zgodne z prawem na podstawie „uzasadnionego interesu”.

Impulsem jest kompromisowy dokument irlandzkiej prezydencji Rady z 3 września 2026 roku, którego treść ujawnił Politico. Wpis przywraca pomysł, który Komisja Europejska zawarła w swoim projekcie Data Omnibus, a który w pierwszej połowie roku wykreślono na wniosek prezydencji cypryjskiej. Według przecieków rozwiązanie popierały duże państwa członkowskie, w tym Niemcy. Argumentowały, że pomoże europejskim firmom AI.

Zapis oznaczałby, że dostawcy modeli nie musieliby uzyskiwać wyraźnej i świadomej zgody użytkowników ani przeprowadzać oceny interesów w indywidualnym przypadku. Wystarczyłaby ogólna domniemana podstawa prawna.

„Cyfrowe wywłaszczenie”

Max Schrems, szef organizacji noyb, nie zostawia na propozycji suchej nitki. Jego zdaniem projekt wprost stawia interesy koncernów AI ponad prawem podstawowym do ochrony danych i nazywa go „cyfrowym wywłaszczeniem Europejczyków”. Schrems przekonuje, że z takiego przepisu skorzystają przede wszystkim największe firmy technologiczne, które już zgromadziły dane na masową skalę.

Trenowanie modeli na danych z sieci nie musi być sprzeczne z RODO. Europejska Rada Ochrony Danych przyznawała, że istnieją inne podstawy prawne niż zgoda, na przykład wyważenie interesów. Prawnicy spierają się jednak, czy takie wyważenie rzeczywiście zawsze wypada na korzyść firm. Wskazują między innymi na brak przejrzystości: użytkownicy nie wiedzą, co dokładnie dzieje się z ich danymi i gdzie pojawiają się one ponownie.

Co jeszcze zawiera pakiet

Data Omnibus jest częścią szerszej agendy deregulacyjnej. Wcześniej ścięto obowiązki sprawozdawcze z zakresu środowiska i złagodzono część reguł dotyczących AI, a pakiet danych po raz pierwszy głębiej zmienia RODO. Poza sporną podstawą prawną dla treningu zawiera też elementy znacznie mniej kontrowersyjne: porządkowanie kilku unijnych ustaw o danych i ujednolicenie ścieżek zgłaszania naruszeń ochrony danych.

Komisja Europejska prowadzi Biuro ds. AI, które zatrudnia ponad 125 osób i w sześciu jednostkach zajmuje się między innymi stosowaniem AI Act oraz egzekwowaniem reguł wobec modeli ogólnego przeznaczenia. Może przeprowadzać oceny modeli, żądać informacji i nakładać sankcje. Dla firm pytanie o podstawę prawną treningu jest więc pytaniem o to, czy ich własne dane w ogóle mogą być używane i czy zrobiły to zgodnie z regułami, które wciąż się zmieniają.