Najbardziej skomplikowana maszyna świata: dlaczego nikt nie skopiuje ASML

Żeby zrozumieć, dlaczego kontrola eksportu sprzętu litograficznego jest tak skutecznym narzędziem, trzeba przyjrzeć się samemu urządzeniu. Maszyny EUV produkcji ASML uchodzą za najbardziej skomplikowane maszyny przemysłowe, jakie zbudował człowiek. Stały się jednym z głównych punktów sporu o chipy między Stanami Zjednoczonymi a Chinami. Według relacji branżowej w ich rozwój zaangażowanych było wiele firm, a pojedyncza maszyna to technologia warta setki milionów dolarów.

Ekstremalny ultrafiolet i sieć poddostawców

Kluczowa jest długość fali. Aby tworzyć struktury poniżej 5 nanometrów, potrzebne jest światło w zakresie ekstremalnego ultrafioletu. ASML jest jedyną firmą, która produkuje takie systemy seryjnie. Sama nie zrobiłaby tego w pojedynkę. Jej przewaga to ekosystem: Zeiss z optyką o skrajnej czystości i Trumpf z laserami dużej mocy. Odtworzenie tej sieci wymaga lat i miliardów, a nie jednej udanej konstrukcji.

Waszyngton podejrzewa wyciek

Waga tych urządzeń sprawia, że każda informacja o możliwym przepływie technologii uruchamia reakcję polityczną. Strona amerykańska miała pojawić się z zarzutem, że do Chin trafiła zaawansowana maszyna EUV. Wcześniej Zeiss i Trumpf wymieniano jako tych, którzy budują niepowtarzalne komponenty. To pokazuje, jak wąskie jest gardło całego łańcucha.

Problem Europy jest odwrotny

Frank Heemskerk, odpowiadający w ASML za sprawy publiczne, przedstawił w holenderskiej debacie niewygodną dla Europy tezę: firma nie sprzedaje w Europie praktycznie nic, bo nie ma tu fabryk, które kupowałyby jej maszyny. Zapotrzebowanie koncentruje się w Stanach Zjednoczonych i w Azji. Heemskerk przyznał, że maszyny są pożądane w USA i w Chinach, a jednocześnie apelował do Brukseli o wykorzystanie rynkowej siły, którą Europa jednak ma.

To odwraca typowe rozumienie suwerenności technologicznej. Unia ma unikatowe narzędzie do produkcji chipów, ale nie ma dla niego odbiorcy. Kontrola eksportu działa więc jak dźwignia wobec innych i jak soczewka pokazująca, czego w Europie brakuje. Dla Polski, aspirującej do miejsca w europejskim łańcuchu półprzewodników, wniosek jest mało romantyczny: bez własnego popytu na zaawansowaną produkcję polska obecność w tym sektorze pozostanie rolą dostawcy usług, a nie technologii.

Skala precyzji wyjaśnia, dlaczego eksport jednej maszyny stał się sprawą państwową. EUV jest potrzebne od generacji 5 nanometrów wzwyż. Chiny mają obecnie dostęp wyłącznie do starszych technologii litograficznych, a próby zbudowania własnego łańcucha, podejmowane przez SMIC i Huawei, są kosztowne i rozciągnięte w czasie. W tle pozostaje zarzut, że nowoczesna maszyna EUV mimo sankcji trafiła do Chin. Strona amerykańska miała o tym informować publicznie.

Dla Europy kłopot jest podwójny: kluczowa technologia powstaje na jej terytorium, ale sprzedawana jest niemal wyłącznie poza nim, a decyzje o tym, kto może ją kupić, zapadają w dużej mierze w Waszyngtonie. Suwerenność technologiczna nie sprowadza się więc do posiadania fabryki. Liczy się także możliwość rozstrzygania o jej klientach.