Europejski dostawca maszyn do chipów nic nie sprzedaje u siebie. Koszty energii dają o sobie znać

Frank Heemskerk, wiceprezes wykonawczy ds. publicznych w ASML, mówił o tym na panelu w amsterdamskim centrum kultury De Balie. Udział Europy w przychodach firmy spadł do zera. „Nie sprzedajemy w Europie absolutnie niczego” – stwierdził, cytowany przez Tom's Hardware. „Bo Europa nie inwestuje i bo w Europie nie buduje się żadnych fabryk chipów. To naprawdę niepokojące”.

Holenderska spółka jest jedynym na świecie dostawcą systemów litografii w ekstremalnym ultrafiolecie i największą firmą w Europie pod względem kapitalizacji. Rynek wycenia ją na około 660 000 000 000 dolarów. Udział Europy w jej przychodach wynosił 5% w 2024 roku, 1% w 2025 roku i 0% w dwóch pierwszych kwartałach 2026 roku. Tak wynika z prezentacji inwestorskich i raportów kwartalnych.

Problem popytu, nie podaży

Diagnoza Heemskerka jest bezpośrednia. Europa od lat subsydiuje podaż, a niemal nic nie wydaje na tworzenie odbiorców. „Po prostu nie ma tu popytu na tego rodzaju wysoce specjalistyczne maszyny” – powiedział. „Więc obok prób przyciągania inwestycji kapitałem po stronie podaży powinniśmy zrobić znacznie więcej, żeby ten popyt stworzyć”.

Unia Europejska forsowała dopłaty do fabryk, w tym European Chips Act, ale efekty są mieszane. Intel prowadzi Fab 34 pod Leixlip w Irlandii i ogłosił tam rozbudowę za 5 000 000 000 euro. ESMC, wspierane przez TSMC, Boscha, Infineon i NXP, buduje fabrykę pod Dreznem. Ma ona kosztować około 15 000 000 000 euro i produkować chipy samochodowe w klasach 12nm/16nm i 22nm/28nm. Kompleks Intela w Magdeburgu w Niemczech, wart około 80 000 000 000 euro, nie przyciągnął jednak spółki tak, jak się spodziewano. SemiEngineering w przeglądzie tygodnia branży chipowej z 25 września również napisał, że ASML nie sprzedaje obecnie w Europie żadnych maszyn do produkcji chipów. Ostrzegł też, że kontynentowi grozi dalsze zostanie w tyle, gdy USA, Chiny i Indie rozbudowują produkcję krajową.

Ten sam przegląd odnotował, że Departament Handlu USA wydał tymczasową regulację ograniczającą gromadzenie zapasów polikrzemu i jego pochodnych. Chodzi o okres przed nowymi środkami importowymi na podstawie sekcji 232, które wchodzą w życie 4 grudnia. To drugi front tej samej walki. Polityka handlowa na nowo rozstrzyga, kto co kupuje i skąd.

Ceny energii w tle

Problem kosztów przemysłowych w Europie nie jest nowy, ale najświeższe sygnały z tego dossier wskazują w jednym kierunku. Fortum, spółka energetyczna z krajów nordyckich, dołączyła do Norrsken Evolve jako partner z ograniczoną odpowiedzialnością. Zainwestowała przez swój pion innowacji i venture, podał Tech.eu 25 września. Decyzja przyszła po ostatecznym zamknięciu tego lata nadsubskrybowanego funduszu Norrsken Evolve o wartości 62 000 000 euro. Norrsken Evolve to fundusz pre-seed, który wsparł ponad 80 spółek. 75 procent z nich pozyskało później kolejne finansowanie.

„Przyszły system energetyczny powstanie dzięki szybszym innowacjom i bliższej współpracy między przedsiębiorcami, inwestorami i przemysłem” – powiedział Gustav Eilertsen, wiceprezes ds. innowacji i venture w Fortum. Johan Attby, partner generalny w Norrsken Evolve, ujął te pieniądze jako głębię operacyjną: „Fortum wnosi głębię operacyjną, której nie mają inwestorzy finansowi: realną wiedzę o tym, jak energia jest wytwarzana, przesyłana i sprzedawana”.

Inwestycja Fortum idzie w parze z kampanią Electro Union Norrsken, otwartym apelem do UE o zobowiązanie się do 50 procent elektryfikacji końcowego zużycia energii do 2040 roku. To postulat polityczny, nie wynik rynkowy. Trafia na kontynent, na którym tania energia jest brakującym składnikiem.

Popyt na chipy i popyt na energię to ten sam argument

Skarga ASML dotyczy tak naprawdę tego, kto buduje fabryki zużywające prąd na dużą skalę. Heemskerk powiedział, że firma rozmawia z przewodniczącą Komisji Europejskiej Ursulą von der Leyen. Chce, by rządy agregowały i gwarantowały popyt na chipy produkowane w Europie. „Musimy zadbać o to, żeby część tych nabywców, klienci naszych klientów, znów zaczęła znacznie ściślej rozmawiać z europejskimi producentami” – powiedział. W obszarach takich jak sztuczna inteligencja dla przemysłu, dodał, „wciąż jest mnóstwo szans, które Europa może wykorzystać. Ale trzeba to zorganizować wspólnie”.

Tom's Hardware zauważył, że Heemskerk może być zbyt pesymistyczny. Inwestycja Intela w Irlandii i projekt drezdeński są realne, choć mniejsze niż liczby, które niegdyś towarzyszyły Magdeburgowi. Kontrargument brzmi: boom na budowę fabryk bez taniej energii i bez zobowiązanych nabywców to program subsydiów, nie przemysł.

Po drugiej stronie Atlantyku ta sama dynamika jest już wyceniana. Anza, firma zajmująca się danymi i analityką w zakresie energii słonecznej i magazynowania, spodziewa się co najmniej 40% skoku cen modułów fotowoltaicznych w USA po sekcji 232, podał pv magazine 26 września. 15-procentowe cło na produkty z polikrzemu wchodzi w życie 4 grudnia. Anza podaje, że mediana ceny importowanych modułów wynosiła 0,27 dolara za wat przed proklamacją z 7 sierpnia. Teraz to 0,38 dolara za wat przy dostawie po 4 grudnia, u dostawców, którzy zmienili cenniki. W ofertach, w których Anza może porównać ten sam SKU i warunki umowy, ceny wzrosły o około 15%.

Prezes Anzy Aaron Hall powiedział, że deweloperzy wchodzą w „najbardziej krytyczne okno zakupowe” i nie mogą czekać do 4 grudnia z decyzją. Moduły potrzebują czasu na transport i odprawę celną w USA. Solar Energy Industries Association podaje, że USA mają 75,3 GW zdolności produkcyjnych modułów, dość, by zaspokoić obecny popyt. Moce w zakresie sztab, ogniw, płytek i polikrzemu pozostają jednak w tyle.

O czym Europie zostało się spierać

Europejska debata odeszła od pytania, czy budować czystą energię, na rzecz tego, kto płaci za sieć i kto dostaje elektrony. Canary Media podało 25 września, że 87% amerykańskiej produkcji czystej energii powstaje na obszarach wiejskich. Tak wynika z analizy Rural Climate Partnership. Ponad 60% hrabstw w USA z ograniczeniami dla OZE to obszary wiejskie. To historia amerykańska, ale polityka się rymuje: ziemia, koszt i to, kto przechwytuje wartość.

Tymczasem Politico podało 24 września, że europejscy liderzy technologiczni i eksperci od cyberbezpieczeństwa mocno odpierają ostrzeżenia przed zagładą z powodu AI, płynące z amerykańskich laboratoriów. James Wise z Balderton Capital, przewodniczący brytyjskiego państwowego funduszu AI, tak powiedział o obecnej narracji: „Niestety, przeskoczyła do tego, że nadchodzi Terminator. Uważam, że Terminator nie nadchodzi wcale”. Marcus Hutchins, badacz, który zatrzymał WannaCry, przekonywał, że incydent z Hugging Face pokazał, iż OpenAI nie zdołało utrzymać modelu w piaskownicy, a nie że AI się wyrwała.

Wątek przewodni dla europejskiego przemysłu jest mniej dramatyczny, niż sugerują i katastrofiści, i broszury o subsydiach. Kontynent nie potrafi sprzedać sobie własnych maszyn do produkcji chipów. Oczekuje się od niego elektryfikacji 50 procent końcowego zużycia energii do 2040 roku. Patrzy też, jak polityka handlowa podnosi ceny potrzebnych mu komponentów. Ma więc problem z polityką przemysłową, który zaczyna się od kosztu kilowatogodziny.

Zero w ASML to nie prognoza. To liczba już wydrukowana w raportach kwartalnych firmy.