Chiński zwrot technologiczny: tanie elektryki, otwarte modele AI i odpowiedź na kontrole eksportu

Chińska polityka technologiczna przestała być wyłącznie planem przemysłowym. Dziś reagują na nią amerykańskie urzędy regulacyjne, europejscy producenci samochodów i australijscy konsumenci.

W czerwcu do portu w Melbourne zacumował BYD Zhengzhou, statek masowy o napędzie LNG zbudowany specjalnie do tego celu. Na pokładzie miał 5 000 nowych samochodów elektrycznych. Ian Verrender, główny korespondent biznesowy ABC News, piszący dla RNZ, podaje, że był to największy pojedynczy transport elektryków, jaki kiedykolwiek trafił do Australii. Ładunek dotarł na rynek bez rodzimego przemysłu samochodowego i z niewieloma barierami handlowymi. Verrender nazywa to międzynarodowym testem dla branży motoryzacyjnej.

Chińskie marki działały szybko. W pierwszej połowie roku sprzedaż BYD wzrosła o 124 procent, Chery o 77 procent, a Geely o 495 procent. Toyota spadła o 21 procent, Mazda o 17 procent, a Nissan o 32 procent. Wszystkie chińskie wzrosty liczone są od znacznie mniejszej bazy, co zawyża procenty, ale kierunek jest trudny do podważenia. W zeszłym miesiącu prawie jedna czwarta sprzedanych w Australii samochodów była w pełni elektryczna, wobec 7 procent rok wcześniej, według tego samego źródła.

Polityka stojąca za tymi liczbami powstała na długo przedtem, nim przypłynęły statki. Chiny zaczęły wpychać firmy bateryjne, takie jak BYD, w motoryzację już w 2000 roku, a w 2009 roku wlały w projekt gotówkę i zachęty. Celem było ograniczenie zależności od importowanej ropy i oczyszczenie miast. Państwo wzięło się też za dominację w rafinacji i produkcji litu, kobaltu, manganu i grafitu. Dziś odpowiada za 90 procent światowej produkcji baterii, jak podaje Verrender. Korea Południowa wybrała droższą chemię niklowo-manganowo-kobaltową, Chiny postawiły na tańszy litowo-żelazowo-fosforanowy. Wiceprezes Toyoty Koji Sato powiedział w marcu na dorocznym spotkaniu z dostawcami: "Jeśli nic się nie zmieni, nie przetrwamy".

Kolejnym frontem jest oprogramowanie. Na łamach The Conversation ekspert od Chin i badacz open source przekonuje, że Pekin włączył rozwój otwartego oprogramowania do swojej narodowej strategii technologicznej. Kraje, które przewodzą w standardach technicznych i prawnych, zachowają przewagę na dziesięciolecia. Chińskie firmy używały otwartych licencji jako obejścia sankcji i kontroli eksportu. Gdy USA wpisały Huawei na czarną listę, Google odciął mu licencjonowane usługi Android. Huawei dalej rozwijał kod open source Androida, a potem wypuścił HarmonyOS NEXT i otwartą wersję o nazwie OpenHarmony. Kierowana przez państwo OpenAtom Foundation oraz Gitee, krajowy odpowiednik GitHuba, wspierają dziś ten stos, obok openKylin i openEuler.

Walka o AI jest jeszcze ostrzejsza. Główne chińskie modele, w tym Qwen, DeepSeek, Kimi i GLM, mają na ogół otwarte wagi, a nie są w pełni otwartoźródłowe. Publikowane są parametry, ale nie dane treningowe ani metoda. Licencja Kimi K3 od Moonshot wymaga, by duzi licencjobiorcy eksponowali nazwę modelu. Licencja społecznościowa MiniMax M3 zakazuje zastosowań zabronionych przez "obowiązujące przepisy prawa", nie precyzując, której jurysdykcji. Licencje dwujęzyczne, takie jak Mulan PSL v2 i OpenAtom Model License, stanowią, że w sporach rozstrzyga tekst chiński.

MIT Technology Review doniósł 20 lipca, że premiera Kimi poróżniła doradców prezydenta Donalda Trumpa ds. AI w otwartym sporze. David Sacks, do marca pełniący funkcję doradcy prezydenta ds. AI i kryptowalut, nazwał modele Anthropic "z lobotomią" i "woke" oraz skrytykował firmy AI, które "chcą, żeby rząd wyeliminował ich konkurencję open source". Oficjel Pentagonu Emil Michael nazwał nowego szefa strategicznych prognoz w OpenAI "największym wiejskim idiotą". Wcześniej były doradca Trumpa Dean Ball opisał proces weryfikacji modeli w Białym Domu jako "faktyczny reżim licencyjny dla frontier AI".

Pekin odpowiedział na presję kontroli eksportu w sądzie i w komunikatach ministerstw. The Guardian podał 10 września, że proces Huawei w USA rozpoczął się w federalnym sądzie w Brooklynie. Prokurator z Departamentu Sprawiedliwości Taylor Stout powiedział ławie przysięgłych: "Kradzież, kłamstwa, tuszowanie. Przez 20 lat tak właśnie Huawei, ogromna chińska firma telekomunikacyjna, krzywdził amerykańskie firmy i nadużywał amerykańskiego systemu finansowego". Obrońca Brian Heberlig odparł, że sprawa "dotyczy konkurencji, nie spisku. Innowacji, nie kradzieży". Rzecznik chińskiego MSZ stwierdził, że rząd "zdecydowanie sprzeciwia się tłumieniu i powstrzymywaniu chińskich przedsiębiorstw przez stronę amerykańską".

Baterie pokazują, jak trudne będzie rozplątanie tych zależności. MIT Technology Review podał 10 września, że rozporządzenie wykonawcze z końca sierpnia ogłosiło stan wyjątkowy i faktycznie zakazuje chińskich baterii w magazynach energii na skalę sieciową. Cła importowe na baterie wzrosły w styczniu do 25 procent z 7,5 procent. Od 2026 roku 55 procent kosztów materiałów w nowych projektach magazynowania musi pochodzić spoza Chin i innych objętych ograniczeniami krajów, by projekt kwalifikował się do ulg podatkowych. Analityk Shan Tomouk z Benchmark Mineral Intelligence nazwał całkowity zakaz "pewnym zaskoczeniem". Isshu Kikuma z BloombergNEF powiedział, że projekty mogą się opóźnić albo, w "najgorszym wypadku", zostać anulowane. Amerykańskie ogniwa są wciąż znacznie droższe od chińskich, a krajowe dostawy mogą nie pokryć popytu aż do późnych lat 2030.