Rejewski i Enigma: rekonstrukcja bez maszyny w 1932 roku i podział dorobku w 1939

Marian Adam Rejewski urodził się 16 sierpnia 1905 roku, zmarł 13 lutego 1980 roku. Był polskim matematykiem i kryptologiem. Pod koniec 1932 roku zrekonstruował niemiecką wojskową maszynę szyfrującą Enigma, choć wcześniej jej nie widział. Przez następne blisko siedem lat pracował nad nią razem z Jerzym Różyckim i Henrykiem Zygalskim w Biurze Szyfrów Sztabu Głównego Wojska Polskiego. Cała trójka rozwijała techniki i sprzęt do łamania szyfrów Enigmy, mimo że Niemcy modyfikowali maszyny i procedury szyfrowania.

Rejewski urodził się w Bydgoszczy, wówczas Brombergu w pruskiej prowincji poznańskiej, jako syn Józefa i Matyldy z domu Thoms. Po szkole średniej studiował matematykę w Instytucie Matematycznym Uniwersytetu Poznańskiego, który mieścił się w Zamku Poznańskim. W 1929 roku, krótko przed ukończeniem studiów, zaczął uczęszczać na tajny kurs kryptologii. Kurs otwarto 15 stycznia dla wybranych matematyków znających niemiecki, organizowało go Biuro Szyfrów Sztabu Głównego. Po kursie biuro zrekrutowało część studentów do pracy na część etatu w filii w Poznaniu. 1 września 1932 roku dwudziestosiedmioletni Rejewski i dwóch kolegów, absolwentów matematyki Uniwersytetu Poznańskiego, Henryk Zygalski i Jerzy Różycki, zostali zatrudnieni przez biuro w Warszawie. Ich pierwszym zadaniem było odtworzenie czteroliterowego niemieckiego kodu marynarki wojennej. Pod koniec 1932 roku Rejewskiego poproszono o kilka godzin pracy dziennie nad złamaniem szyfru Enigmy. Jego prace nad nim mogły zacząć się pod koniec października lub na początku listopada 1932 roku.

Metoda charakterystyk

Rejewski wykorzystał teorię grup permutacji i materiał wywiadowczy dostarczony przez francuskie źródła, pochodzący od niemieckiego szpiega Hansa-Thilo Schmidta. Do 1938 roku Rejewski wynalazł urządzenie nazwane bombą kryptologiczną, a Henryk Zygalski opracował swoje arkusze, co usprawniło łamanie szyfrów. Jego wkład obejmował też katalog kart kryptologicznych. Praca nad Enigmą wymagała narzędzi własnej konstrukcji, bo dysponowano tylko teorią i strzępami informacji o maszynie.

Pięć tygodni przed wojną

Prawie pięć tygodni przed wybuchem II wojny światowej w Europie, w końcu lipca 1939 roku, na konferencji na południe od Warszawy polskie Biuro Szyfrów przekazało francuskim i brytyjskim odpowiednikom swoje techniki i technologię łamania Enigmy. Wcześniej ani Francuzi, ani Brytyjczycy nie zrobili w tej sprawie postępu. Przekazanie dorobku umożliwiło Wielkiej Brytanii rozpoczęcie czytania niemieckich szyfrów Enigmy. Informacje zdobyte przez Brytyjczyków z odszyfrowanych depesz weszły w skład tego, co nazwano Ultra. W czasie niemieckiej inwazji na Polskę kluczowy personel polskiego Biura Szyfrów ewakuowano przez Rumunię do Francji, gdzie z francuskim zapleczem utworzono ośrodek radiowy PC Bruno.

Po wojnie Rejewski wrócił do Polski i przez dwie dekady milczał o swojej pracy, częściowo po to, by nie zwracać na siebie uwagi zdominowanych przez Sowietów władz. W 1967 roku przerwał milczenie, przekazując Wojskowemu Instytutowi Historycznemu wspomnienia z pracy w Biurze Szyfrów.