Kartografia: od Ptolemeusza przez mapę z 1500 roku do trójkątów Cassinich

Angielski termin „cartography” jest nowy: zapożyczono go w latach czterdziestych XIX wieku z francuskiego słowa „cartographie”, a to z kolei opiera się na średniowiecznej łacinie „carta”, czyli mapa. Nie zawsze da się jednak jednoznacznie rozstrzygnąć, czy dawny przedmiot był mapą, czy czymś innym. Definicja samej mapy również nie jest precyzyjna, więc żaden pojedynczy zabytek nie jest powszechnie uznawany za pierwszą mapę. Dokumentowanie przestrzeni zaczęło się od malowideł jaskiniowych oraz rytów na kłach i kamieniach.

Najstarsze greckie mapy świata tworzyli Jonowie, między innymi Anaksymander i Hekatajos z Miletu. Zaawansowana wiedza geograficzna wyprzedzała grecką ekspansję kolonialną. Kartografowie korzystali z niej razem z obserwacjami podróżników i podejściem matematycznym. W tym samym nurcie mieści się Klaudiusz Ptolemeusz, którego prace opisują między innymi Morze Bałtyckie, wybrzeże Galii, Sycylię i kilka innych regionów oraz rzek.

1500: dwie Ameryki na jednym rysunku

Hiszpański kartograf i podróżnik Juan de la Cosa płynął z Krzysztofem Kolumbem. To on stworzył pierwsze znane odwzorowanie kartograficzne pokazujące jednocześnie obie Ameryki, a także Afrykę i Eurazję. Epoka po 1492 roku to okres wymiany kolumbijskiej, szerokiego przepływu zwierząt, roślin, ludzi i kultury między kontynentami. Pedro Nunes w traktacie „Treatise in Defense of the Marine Chart” z 1537 roku przekonywał, że na mapie morskiej równoleżniki i południki powinny być liniami prostymi, ale nie wiedział, jak rozwiązać problemy, które to powoduje. Sytuacja trwała do momentu, gdy Gerardus Mercator opracował odwzorowanie nazwane jego imieniem: konforemne, walcowe, przedstawione po raz pierwszy w 1569 roku. W XVIII wieku stało się ono standardowym odwzorowaniem nawigacyjnym, bo linie loksodromiczne są na nim prostymi. Wadą jest rozdęcie rozmiarów obszarów oddalonych od równika: Grenlandia i Antarktyda wyglądają na znacznie większe, niż są w rzeczywistości.

Trójkąty na rozkaz Króla Słońce

Pod patronatem Ludwika XIV i Jeana-Baptiste’a Colberta członkowie Académie des Sciences dokonali wielu przełomowych odkryć w dziedzinie kartografii, żeby ich prace były dokładne. Wśród najważniejszych było dzieło Giovanniego Domenico Cassiniego, który udoskonalił metodę wyznaczania długości geograficznej przez obserwację ruchu księżyców Jowisza. Cassini, przy pomocy i wsparciu matematyka Jeana Picarda, opracował system łączenia prowincjonalnych danych topograficznych w jednolitą mapę kraju za pomocą sieci triangulacyjnej.