Szwajcaria zwróciła Nigerii 18 brązów z Beninu podczas ceremonii w Lagos

Przekazanie w poniedziałek 29 czerwca 2026 r. dodaje 18 obiektów do kolekcji narodowej, która wciąż nie ma ustalonego miejsca. Spór między Obą Beninu a Muzeum Sztuki Afryki Zachodniej sprawia, że żaden ze zwróconych brązów nie jest tam publicznie pokazywany. Dla nigeryjskich muzeów natychmiastowa zmiana to większy zbiór bez jasnego planu wystawienniczego. Otwarte pozostaje pytanie, gdzie te obiekty ostatecznie będzie można zobaczyć.

Przekazanie w Lagos

Podczas ceremonii w Muzeum Narodowym w Lagos podpisano też umowę międzynarodową między Szwajcarią a Nigerią o imporcie, eksporcie i repatriacji dóbr kultury. Wszystkie 18 obiektów to brązy z Beninu. Wraz z nimi Szwajcaria przekazała bransoletę z brązu i cztery monolity Ikom z delty Nigru. Szwajcarski Federalny Departament Spraw Wewnętrznych podał, że przedmioty zajęto w szwajcarskich postępowaniach karnych, a następnie przekazano państwu. Hannatu Musa Musawa, ministra kultury Nigerii, nazwała zwrot dowodem istnienia cywilizacji, która opanowała odlewanie brązu przed kolonizacją. Powiedziała, że prace osiągnęły wysoki poziom techniczny i artystyczny oraz niezwykłą misterność. Zdaniem minister każde państwo mające afrykańskie dziedzictwo powinno pójść w ślady Szwajcarii.

Wojska brytyjskie zaatakowały Benin City w 1897 r. Te 18 sztuk to ułamek szacowanych 5 000 obiektów zabranych wtedy i rozproszonych po muzeach oraz kolekcjach prywatnych w Europie i Ameryce Północnej. W ciągu poprzednich pięciu lat wróciło ponad 150 oryginalnych brązów, podał The Guardian w listopadzie 2025 r. The Guardian podał tę liczbę w listopadzie 2025 r.

Co wróciło i kto to wysłał

Czternaście z 18 obiektów pochodziło z Muzeum Etnograficznego Uniwersytetu Zuryskiego, a Museum Rietberg i Musée d'Ethnographie de Genève zwróciły po dwa. Przekazanie jest efektem Inicjatywy Benin Szwajcaria, rozpoczętej w 2021 r. i prowadzonej przez Museum Rietberg ze środków Szwajcarskiego Federalnego Urzędu Kultury. Bierze w niej udział osiem szwajcarskich muzeów. Inicjatywa podaje, że chce w pełni przejrzyście zbadać pochodzenie każdego obiektu z Beninu w swoich zbiorach. Wśród zwróconych przedmiotów znalazło się naczynie na zioła i lekarstwa, które przedstawia Ofoe, boskiego posłańca śmierci, jako trójkończynową postać bez tułowia. Wrócił też dzwon Ẹroro; takie dzwony nosili wojownicy z Beninu jako znak rangi.

Alice Hertzog, dyrektorka Muzeum Etnograficznego Uniwersytetu Zuryskiego, powiedziała, że brązy w ogóle nie powinny były trafić do Szwajcarii. „Nigdy nie były nasze, żeby je zatrzymać”, powiedziała Hertzog. Elisabeth Baume-Schneider, szwajcarska radna federalna, mówiła podczas ceremonii, że artefakty niosą bolesną historię. Wiele z nich opuściło Królestwo Beninu, jak stwierdziła, w wyniku przemocy, grabieży i głęboko nierównych relacji władzy.

Szerszy bilans restytucji

Niemcy są punktem odniesienia. W 2022 r. podpisały z Nigerią deklarację, w której obiecały zwrócić wszystkie 1 130 brązów z Beninu przechowywanych w niemieckich muzeach. Niemieckie MSZ oszacowało zbiory kraju na około 1 100 z szacowanych 5 000 zabranych obiektów. W grudniu 2022 r. Niemcy przekazały Nigerii 22 artefakty podczas ceremonii w Abudży. Ówczesna minister spraw zagranicznych Annalena Baerbock powiedziała, że urzędnicy z jej kraju kupowali brązy, wiedząc, że zostały zrabowane i skradzione. „To było złe, że je zabrano, i złe, że je zatrzymano”, powiedziała. Holandia zwróciła 119 brązów z Beninu w zeszłym roku. Cambridge zwróciło 116 artefaktów na początku tego roku. Muzeum Archeologii i Antropologii tej uczelni przekazało w lutym Nigeryjskiej Komisji Narodowej ds. Muzeów i Zabytków prawa własności ponad 100 dzieł.

British Museum ma około 900 obiektów, największą pojedynczą kolekcję. Ustawa parlamentu zabrania mu ich zwrotu. Ta bariera prawna, a nie brak wniosków, wyjaśnia, dlaczego największy zbiór nie ruszył z miejsca. Nigeryjska Komisja Narodowa ds. Muzeów i Zabytków wysłała formalne wnioski o repatriację do muzeów na całym świecie. Większość afrykańskiego dziedzictwa kulturowego pozostaje poza kontynentem: według Anadolu szacunkowo 90 do 95%.

Dokąd trafią brązy

Muzeum Sztuki Afryki Zachodniej (Mowaa) w Benin City miało gościć kilka brązów. Nie wyszło. Rywalizacja między byłym i obecnym gubernatorem stanu Edo, należącymi do różnych partii, sprawia, że żaden z brązów nie będzie tam publicznie pokazywany. W listopadzie 2025 r. protestujący zakłócili wydarzenie zapowiadające wystawę w Mowaa. Twierdzili, że otwarcie narusza dziedzictwo kulturowe Benin City, które ich zdaniem podlega władzy Oby Beninu, Ewuare II. Phillip Ihenacho, dyrektor Mowaa, powiedział Agence France-Presse, że protestujący weszli i zaczęli dewastować część pawilonu recepcyjnego, po czym wdarli się na teren wystawy.

W marcu 2023 r. rząd federalny Nigerii stanął po stronie Ewuare II. Argumentuje on, że artefakty powinny być przechowywane w pałacu w Beninie, bo stamtąd je zrabowano. Restytucja trafiła więc na krajowe przeszkody: władze Nigerii i tradycyjni władcy Beninu spierają się o to, kto ma przechowywać brązy.

Spór pozostaje nierozstrzygnięty. Na razie 18 obiektów dołącza do kolekcji narodowej, której organizacja wystaw wciąż jest przedmiotem sporu.