Kagan i Soai dostali Nobla z chemii 2026 za wybieranie lustrzanych cząsteczek

Nagroda z 7 października

Królewska Szwedzka Akademia Nauk uhonorowała tę dwójkę „za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej”.

Kagan jest emerytowanym profesorem Université Paris-Sud w Orsay we Francji, a Soai pracuje w katedrze chemii stosowanej na Tokyo University of Science. Associated Press podaje, że mają 95 i 76 lat. Każdy otrzymuje połowę z 12 mln koron. Nagrodę w dziedzinie chemii przyznano dotąd 118 razy. Dane o łącznej liczbie laureatów się różnią: jeden z przekazów mówi o 232, inny o 202.

Kagan ukończył Sorbonę, a doktorat zrobił w Collège de France. Soai doktoryzował się na Uniwersytecie Tokijskim w 1979 roku i odbył staż podoktorski na University of North Carolina.

Dlaczego lustrzane cząsteczki mają znaczenie

Cząsteczki chiralne istnieją w formach, które są swoimi lustrzanymi odbiciami, a organizmy żywe używają najczęściej jednej z nich. Ta właściwość nazywa się homochiralnością. Standardowe reakcje laboratoryjne dają zwykle mieszankę obu form w proporcji 50 na 50. Producenci leków chcą tej formy lustrzanej, która leczy chorobę, a nie tej, która nasila objawy, podała AP. Efekty nieliniowe Kagana pozwalają chemikom uzyskać większy nadmiar jednego odbicia, niż wcześniej uważano za możliwe. Reakcja autokatalityczna Soaia poszła dalej i dawała tylko jedną formę lustrzaną. Rigoberto Hernandez, prezes American Chemical Society, powiedział: „Leki, które mamy dziś, nie byłyby możliwe bez tej chemii”.

Jedno odbicie karwonu pachnie miętą, a drugie kminkiem. DNA skręca się w prawo, a ludzkie białka zbudowane są głównie z lewoskrętnych elementów.

Metody sięgają dalej niż medycyna. Petera Somfaia, członka Komitetu Noblowskiego ds. Chemii, zapytano, czy jakiś konkretny lek powstał dzięki tym pracom. „Trudno powiedzieć, żeby ten czy tamten lek powstał z ich użyciem”, powiedział. „Powiedziałbym, że wszystkie, bo używamy tego jako narzędzia”. Odkrycie Kagana zmieniło sposób, w jaki chemicy opracowują reakcje dla farmacji, aromatów, zapachów i nowych materiałów, a techniki pomagają też producentom wytwarzać bezpieczniejsze środki ochrony roślin. Soai mówił, że chiralność aminokwasów jest niezbędna do powstania DNA, a więc i życia, jakie znamy.

Nauka stojąca za nagrodą

Praca Kagana z 1986 roku pokazała, że efekty nieliniowe mogą popchnąć reakcję w stronę jednej formy lustrzanej. Soai zaprojektował reakcję samowzmacniającą się w 1995 roku, a do 2003 roku miał taką, która dawała wyłącznie jedno odbicie. W autokatalizie produkt reakcji jest własnym katalizatorem. W ogłoszeniu noblowskim reakcję Soaia nazwano „jednym z najbardziej spektakularnych eksperymentów chemicznych, jakie kiedykolwiek przeprowadzono”. Heiner Linke, przewodniczący Komitetu Noblowskiego ds. Chemii, powiedział, że laureaci rozwiązali stuletnią zagadkę: jak homochiralność może powstać samoistnie. Komitet opisał ten wyczyn jako coś, czego wcześniej nie osiągnął nikt „poza samym życiem”.

Hernandez porównał skrętność cząsteczek do tańczącej pary. „Trzeba mieć odpowiednie dopasowanie i wzajemne ustawienie”, powiedział. Cząsteczki, które przyjmą jedno ustawienie, trzymają je długo, a to ma znaczenie dla tego, jak się łączą i układają.

Soai powiedział komitetowi: „To nie jest ostateczna odpowiedź”, i dodał, że dziedzina powinna iść naprzód, żeby zrozumieć życie. Gdy zadzwonili, robił zakupy niedaleko domu; nazwał ten dzień „jednym z najbardziej ekscytujących dni w moim życiu”.

Co dalej

Nagrodę w dziedzinie chemii wręcza się w Sztokholmie, gdzie 19 grudnia, w rocznicę śmierci Alfreda Nobla, odbywa się ceremonia. Pokojową nagrodę wręcza Oslo. Laureatów 2026 roku ogłaszano między 5 a 12 października.