Obserwatorium Rubin dostrzegło możliwą planetę karłowatą 2026 ED138 za Neptunem

Ogłoszenie padło na spotkaniu Wydziału Nauk Planetarnych Amerykańskiego Towarzystwa Astronomicznego w Spokane w stanie Waszyngton.

Matthew Holman, astrofizyk z Center for Astrophysics w Cambridge w Massachusetts, przepuścił własny kod przez zapisy Obserwatorium Rubin dotyczące obiektów ruchomych i wyłapał kropkę. Program, napisany z kolegą Kevinem Napierem, przeszukuje miliardy detekcji w poszukiwaniu obserwacji, które mogą należeć do tego samego ciała. Holman zajmuje się też obsługą Obserwatorium Rubin. Przeszukiwanie objęło dane zebrane między 4 marca a 11 lipca 2026 r.. Wcześniejsze obserwacje z Dark Energy Camera na 4-metrowym teleskopie Víctora M. Blanco w Chile cofają rekord do 2016 r.. Dzięki nim astronomowie mają dłuższą podstawę do wyznaczenia orbity.

Odległość to łatwa część. Obiekt znajduje się około 46 razy dalej od Słońca niż Ziemia, czyli mniej więcej 4,3 mld mil stąd. Neptun krąży w odległości około 30 razy większej niż Ziemia.

To obiekt transneptunowy, jedna z lodowych resztek pozostałych po formowaniu się planet. Większość takich ciał znajduje się w Pasie Kuipera, przypominającym obwarzanek obszarze za Neptunem. Planety karłowate nie muszą tam jednak pozostawać: Ceres leży w pasie planetoid między Marsem a Jowiszem, a Eris na skraju Układu Słonecznego.

Dlaczego etykieta planety karłowatej ma znaczenie

Międzynarodowa Unia Astronomiczna uznaje pięć planet karłowatych: Plutona, Ceres, Eris, Haumeę i Makemake. Kategoria istnieje od 2006 r., kiedy Unia określiła, co odróżnia planetę od wszystkiego innego. Gdyby 2026 ED138 został potwierdzony, byłby pierwszym oficjalnym dodatkiem do tej listy od powstania kategorii. Kryteria są wymagające: obiekt musi krążyć wokół Słońca, mieć masę wystarczającą, by grawitacja nadała mu kulisty kształt, i oczyścić swoją okolicę orbity z podobnych ciał. Pluton oblał trzeci warunek. Przeklasyfikowano go w 2006 r., rok po tym, jak w pobliżu pojawiła się Eris. Astronomowie nazywają 2026 ED138 kandydatem, nie członkiem klubu.

Dla czytelników zmienia się głównie symbolika. Oficjalna lista światów nie drgnęła od utworzenia kategorii. To sprawa etykiet, nie samego obiektu.

Nie wygląda na długo teoretyzowaną dziewiątą planetę, podał Vice. Bliższe porównanie to Haumea i Makemake, które leżą w tym samym odległym regionie. Chodzi o położenie i rozmiar, nie o ukrytego olbrzyma.

Co mówią liczby

Szacunki średnicy mieszczą się między 600 a 1 500 kilometrów, czyli około 370 do 930 mil. Rozrzut jest szeroki, bo astronomowie widzą odbite światło słoneczne, a nie sam obiekt. Małe ciało z jasną, odblaskową powierzchnią może wyglądać równie jasno jak znacznie większe i ciemne. Tylko nieliczne znane obiekty transneptunowe są jaśniejsze same z siebie, co czyni ten obiekt tak obiecującym kandydatem na duży odległy świat. W górnej granicy mógłby dorównać Haumei i Makemake. Doniesienia różnią się nieco w kwestii orbity. Jedno podaje nachylenie około 24,4 stopnia względem płaszczyzny Układu Słonecznego, inne około 25 stopni. Tak czy inaczej obiekt porusza się po mocno przechylonej drodze w porównaniu z planetami. Różnica jest mała i nie wpływa na klasyfikację.

Jasność jest wskaźnikiem pośrednim, nie pomiarem.

Pierwszy występ Rubina

Obserwatorium Rubin dopiero niedawno zaczęło działać w pełni. Szacuje się, że w ciągu najbliższej dekady odkryje około 32 000 obiektów za orbitą Neptuna, wiele z nich małych, a kilka z nich to planety karłowate. Detekcja 2026 ED138 pochodzi z danych zebranych, gdy obserwatorium przygotowywało się do głównego wieloletniego przeglądu. Główny przegląd Rubina jeszcze się nie zaczął. Pierwsze wyniki przychodzą przed jego startem.

Paul Byrne, planetolog z Washington University w St. Louis, powiedział National Geographic, że odkrycie „zwiastuje nową erę nauki o Układzie Słonecznym i planetach”. Samantha Lawler, astronomka z University of Regina, stwierdziła, że dobrze mieć potwierdzenie, iż „ogromna, droga, skomplikowana maszyna działa”. Byrne dodał też, że ta część Układu Słonecznego jest w dużej mierze nieznana, a każde odkrycie przybliża badaczy do zrozumienia, jak powstają systemy planetarne. Oba komentarze mówią o tym samym. Przegląd broni się liczbą odkryć.

To szacunek, na który warto uważać.

Co dalej

Astronomowie potrzebują lepszych pomiarów fizycznego rozmiaru obiektu, zanim ktokolwiek potwierdzi status planety karłowatej. Teleskopy rejestrujące jego emisję cieplną mogłyby rozstrzygnąć kwestię wymiarów. Emisja cieplna pozwala obejść problem odbitego światła. Naukowcy planują użyć Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba i ALMA, by zmierzyć rozmiar i sprawdzić, czy obiekt ma księżyce. Pytanie dotyczy fizyki, nie położenia.

Nic nie jest jeszcze przesądzone. Jeśli kolejne obserwacje potwierdzą rozmiar i kulisty kształt, obiekt dołączy do pięciu potwierdzonych planet karłowatych, z których każdą formalnie uznaje Międzynarodowa Unia Astronomiczna. Jeśli nie, 2026 ED138 pozostanie kandydatem. Klasyfikacja zależy od tych dalszych pomiarów.

O tym, czy obiekt trafi na listę, zdecyduje Unia.